Bu hadis Keşfü'l-Hafâ'da yer alır. Hadis hakkında hadis âlimlerinin çok geniş açıklaması vardır. Özetlersek şu bilgileri alırız:

Hadis âlimlerinden Beyhakî Medhal isimli kitabında bu hadise benzer şöyle hadise yer verir:

"Muhammed'in (a.s.m.) ashabının ihtilafı Allah'ın kulları için bir rahmettir."

İmam Nevevî ise konuya şu açıklamayı getirir:

"Bir şeyin rahmet olması, onun zıddının azap olmasını gerektirmez. Bu hadiste de böyle bir şey iddiasında bulunmak yersizdir. Bunu ancak cahiller söyler. Cenab-ı Hak şöyle buyurur: 'Rahat edesiniz diye geceyi sizin için yaratması O'nun rahmetindendir.' Geceye 'rahmet' denmiştir, bundan gündüzün azap olması anlamı çıkmaz."

Hadisteki ihtilaftan hangi anlamın kastedildiği konusunda ulema şöyle der:

"Buradaki ihtilaftan kastedilen, dinin asıl meselelerindeki ayrılık olmayıp, küçük meselelerdeki ayrılıktır. Çünkü dinin temel kurallarından ayrılmak sapkınlıktır (Kadı İyaz, Sübki). Bu meseledeki ihtilaftan kastedilen, ümmetin sanat, makam, konum ve mertebelerindeki ayrılıktır. Bu da ümmet için rahmettir. Çünkü farklı sanatların bulunması herkese faydalıdır. (İmam Harameyn)."

***

Feyzü'l-Kadir'de şu açıklama yapılır:

"Ümmetimin ihtilafı rahmettir" hadisi "hakka hizmetteki ayrılık, farklı görüş beyanı, değişik yorumlarda bulunma" tarzında algılandığında konu daha rahat anlaşılır. Çünkü Müslümanlar aynı esas ve gerçeklere inanmakla beraber farklı düşünce yapısına sahiptir. Bunun için de olayları değerlendirirken farklı açılardan yaklaşılabilir, yorumlanabilir.

Müslümanlar meselelerini istişare (görüş alışverişi) yoluyla halledeceklerine göre, herkes samimi bir şekilde fikrini açıklar, bilgisi ve uzmanlığı dahilinde görüşlerini beyan eder. İşte bu yönüyle ayrılık maddî ve manevî gelişmenin kaynağı olur.

***

Bediüzzaman bu hadisi Mektubat'ta açıklarken, örneklerle genişçe yer verir. Kısaca şöyle:

Hadiste, "Ümmetimin ihtilafı rahmettir" denilmiş. İhtilaf ise tarafgirlik gerektirir. Bu nasıl rahmet olur?

Hadiste ifade edilen "ihtilaf"(ayrılık) müspet olanıdır. Hakka hizmette bulunan, İslamî bilgileri muhtaç olanlara ulaştırmaya çalışan kimseler belli ölçülerde fikir alışverişinde bulunacaklardır. Fakat bu arada herkes mesleğinin ve hizmet tarzının tamir ve yükselişine çalışmalıdır. Başkasının fikir ve hizmetini tahrip ve iptal etmeye değil, tamamlanmasına ve hatalardan korunmasına gayret etmelidir.

Bu müspet (olumlu) tarafı. Menfî (olumsuz) ihtilafta (ayrılıkta) ise taraflar; kin, haset ve düşmanlıkla birbirlerinin aleyhine çalışırlar. Hadis, bunu reddediyor. Çünkü birbirleriyle boğuşanlar müspet (yapıcı) hareket edemezler.

Hakikat hesabına yapılan fikrî tartışmalarda amaç ve esasta birleşmekle beraber, araçlarda farklı düşünülür. Bu tartışma, gerçeklerin her köşesini açığa çıkardığı gibi, hakka ve hakikate de hizmet eder. Fakat taraftarlık damarıyla garez dolu firavunlaşmış nefis hesabına ve kendini beğenerek yapılan fikrî bir tartışmadan hakikat parıltıları değil, belki fitne ateşleri çıkar.

(Kaynaklar ve daha geniş bilgi için: M. Paksu - Çağın Getirdiği Sorular)